|
Ahlak Nedir?
Prof. Dr. C. C. Aktan
"Biz: Ey Adem! Sen ve eşin (Havva) beraberce cennete yerleşin; orada
kolaylıkla istediğiniz zaman her yerde cennet meyvelerinden yeyin;
sadece şu ağaca yaklaşmayın. Eğer bu ağaçtan yerseniz her ikiniz de
kendine kötülük eden zalimlerden olursunuz, dedik."
Kur'an-ı Kerim
Bakara: 35
"Bir gün ormanda bir ses işittik. Kim olduğunu aradık fakat bulmadık."
Adem, bu sesi daha önce de işittiğini ancak, sesin nereden geldiğini
fark edemediğini söyledi... Adem, bunun Tanrı olduğunu söyledi... Tanrı,
bizim o ağaçtan meyve yemememizi, eğer yersek kesinlikle öleceğimizi
bildirmişti... Adem, onun iyilik ve kötülük ağacı olduğunu söyledi.
"İyi ve kötü mü?"
"Evet."
"O ne demek?"
"Ne ne demek?"
"İyi ne demek?"
"Bilmiyorum. Nasıl bilebilirim ki?"
"Peki, o zaman kötü ne demek?"
"Bir şeyin adı olduğunu sanıyorum, fakat ne olduğunu bilmiyorum."
"Fakat Adem, onun ne olduğunu sen bilmelisin."
Benim neden bilmem gerekiyor?" Onu hiç görmedim ki ben görmediğim şeyin
nasıl olacağını nasıl bilebilirim ki?"
Mark Twain
Tüm insan neslinin babası ve anası olarak kabul edilen Adem ve Havva'nın
ilk defa "iyi" ve "kötü" ile nasıl karşılaştıklarını anlatan yukarıdaki
sözler bugün bizim "ahlak" olarak adlandırdığımız konuları çok sade
olarak ortaya koymaktadır.
Ahlak, insan ilişkilerinde "iyi" ya da "doğru" veyahut "kötü" ya da
"yanlış" olarak adlandırdığımız değer yargılarını ifade eder. Ahlak
kavramını Katip Çelebi ünlü Keşfu'z-zunun adlı eserinde şu şekilde
tanımlamaktadır:
"Ahlak ilmi faziletler ve reziletler ilmidir ki nefsi faziletlerle
süsleme ve reziletlerden koruma yollarını gösterir."
Gerçekten de, Katip Çelebi'nin tanımı ahlak kavramını çok güzel bir
şekilde ortaya koymaktadır.
Ahlak, kelimesinin etimolojik açıdan kökeninin Arapça "hulk" ; Yunanca "ethos"
ve Latince "mos" kelimelerine dayandığı bilinmektedir. Arapça "hulk",
"huy" anlamına gelmektedir. Arapça "ahlak-ı hamide" ve "ahlak-ı hasene"
iyi ahlak; "ahlak-ı zemime" ve "ahlak-ı seyyie" ise kötü ahlak
anlamlarına gelmektedir.
İngilizcede ahlak kelimesinin karşılığı olarak kullanılan "ahlak" (ethics)
kelimesinin kökeni ise Yunanca "ethos" dan gelmektedir. Yine İngilizce
de ahlak kavramını ifade etmek üzere kullanılan "morality" kelimesi
Latince "mos" kelimesinden türetilmiştir.
Ahlak, bir sosyal bilim dalı olarak toplum içerisinde oluşmuş örf ve
adetlerin, değer yargılarının, normların ve kuralların oluşturduğu
sistem bütününü inceler. Bu sistem bütünü; bir bireyin, bir grubun ya da
tüm toplumun doğru ve yanlış davranışlarını belirler ve yönlendirir.
Ahlak bilimi içerisinde incelenen başlıca konular ise şunladır:
· İyi ve kötünün ayırt edilmesi,
· Doğru ve yanlışın belirlenmesi,
· İnsanın yapması gereken ya da insanlardan yapılması beklenen davranış
ve eylemlerin tespit edilmesi,
· İnsanların yapmaması gereken ya da insanlardan yapılmaması istenen
davranış ve eylemlerin tespit edilmesi,
Ahlak bilimi özetle, ahlak kurallarını ele alan bir disiplindir. Ahlak
kurallarının temel özelliklerini ise şu şekilde özetlemek mümkündür:
· Ahlak kuralları, belirli bir kişi, grup ya da toplum için geçerli olan
değer yargılarıdır. Ahlaki kurallar genel geçerliliğe sahip değillerdir.
Bir başka ifadeyle, neyin doğru, neyin yanlış, neyin iyi ya da kötü
olduğu kişiden kişiye, gruptan gruba ve nihayet toplumdan topluma
değişebilir. Örneğin, bir kişi için doğru olan, diğeri için doğru
olmayabilir. Özetle, ahlak kuralları subjektif, yani kişiden kişiye
değişen değer yargılarını ifade eder.
· Ahlak kuralları, belirli bir yerde geçerli olan değer yargılarıdır.
Herkes için genel geçerliliğe sahip ahlaki kurallar olmadığı gibi her
yerde genel geçerliliğe sahip ahlaki kurallar da yoktur. Bununla
birlikte, bazı davranış ve eylemlerin (örneğin, yalan söyleme, hırsızlık
yapma vs.) herkes tarafından ve her yerde kabul edildiğini söylemek
mümkündür. Burada ifade edilmek istenen tüm ahlak kurallarının her yerde
geçerli olmadığıdır.
· Ahlak kuralları, belirli bir zamanda geçerli olan değer yargılarıdır.
Bugün geçerliliği olan bir ahlak kuralı, önemini zamanla kaybedebilir,
hatta değersiz olabilir.
Ahlak insanlar arası ilişkilerde nasıl davranılması (ya da nasıl
davranılmaması) gerektiğini gösteren kendiliğinden oluşmuş (spontane) ve
hazır bir değer yargıları sistemidir. Ahlak kuralları kendiliğinden
oluşur, ancak daha sonra "hukuk kuralı" haline dönüşebilir.
Bu açıklamalarımız çerçevesinde ahlak kavramını daha bilimsel olarak şu
şekilde tanımlamamız mümkündür. Ahlak, toplumsal yaşamda, belirli kişi,
grup ya da toplum için belirli zamanda ve belirli bir yerde geçerli olan
(ya da geçerli olması beklenen) değer yargılarının, örf, adet, norm ve
kuralların oluşturduğu bir sistem bütünüdür.
Yukarıdaki tanım bazı açılardan eleştirilebilir ve doğru bulunmayabilir.
Ancak şu kadarını söyleyelim ki, ahlak; "iyi" ve "kötü"yü araştıran
alandır.
|
