|
Bilgi Sosyolojisi Nedir?
1. Konusu ve Kapsamı
Bilimlerin ortak özelliklerinin yanı sıra farklılıkları, sosyal
realitenin değişik perspektiflerle ele alınmasından doğmuştur. Yeni
yaklaşımlar ve bakış açıları, bu branşların konularına ve kapsamlarına
sürekli eklenmekte ve geliştirilmektedir. Genel hususiyetlerinin yanı
sıra, bir disiplinin konu ve sahasını, ona ait strateji ve genel
teoriler çerçevesinde değişkenler kullanılarak ele alınabilecek tüm
konular oluşturmaktadır. Buna göre bilgi sosyolojisinin konusunu toplum
ve bilgi ilişkisi, değişkenlerini ise bu karşılıklı etkileşim sürecinde
mevcut olan her türlü faktör oluşturmaktadır.
Bu bakımdan bilgi sosyolojisinin[1] konusunu toplum ile bilgi arasındaki
ilişkinin tezahürleri olarak genellemek mümkündür. Bilgi olarak toplumda
mevcut olan her şey sosyolojik inceleme için meşru bir konu olarak kabul
edilmektedir.[2] Bilgi terimi çok geniş anlamda ele alınmaktadır; çünkü
bu alandaki çalışmalar entelektüel hayatta adaletten sanata kadar her
konu ile ilgili fikirler, ideolojiler, inançlar, felsefe, bilim,
teknoloji, ve düşünce sistemleri gibi mevcut tüm kültürel ürünlerle
meşgul olur.[3] Branşın ilk ihdas edildiği yıllarda kapsam, genel olarak
Mannheim tarafından şöyle ifade edilmektedir: "Çalışmamızın ana teması,
belirli bir tarihî andaki entelektüel hayatın, mevcut sosyal ve siyasi
güçlerle nasıl ve hangi formlarda ilişkili olduğunu müşahede etmektir"
.[4]
Düşünce sistemlerinde taşınıyor olan doğruları ve yanlışları aramak
bilgi sosyolojisinin bir görevidir. Bu amaç için fikirlerin içinde
yeşerdikleri sosyal şartların çerçevesi içinde ve dışında nasıl
anlamlandıklarını incelemek gerekir.[5] Günümüzde bilgi sosyolojisi,
özellikle bilim sosyolojisi ve günlük bilginin sosyal yapılanması
konularında araştırmalarını yapıyor.[6]
Bilgi sosyolojisi genel olarak bilgi ile toplumda mevcut diğer faktörler
arasındaki ilişkiyi inceleyerek sosyal realitenin belirlenmesini sağlar.
Sosyal realitenin belirlenmesi için bilgi ile toplumdaki diğer faktörler
arasındaki ilişkinin de incelenmesi gerekir. Bu bakımdan bilgi
sosyolojisinin konuları bir yönden, sosyal yapıların ve sosyal
süreçlerin birbiriyle olan fonksiyonel ilişkisinin analizi, diğer yönden
bilgi şekilleri de dahil entelektüel hayatın örnekleridir.[7] Toplumda
hangi sosyal realiteler mevcuttur, bunlar ne şekillerde ortaya
çıkmaktadırlar, fikirler, felsefeler, ve diğer faktörler belli bir
sosyal realiteyi nasıl oluşturmaktadır? Bütün bu yaklaşımlarla elde
edilen sorular ve cevapları bu dalın konusunu ve alanını
oluşturmaktadır. Daha belirgin bir tarif yapmak alandaki mevcut tüm
konuları ve yaklaşımları kapsayabilmek açısından oldukça zordur. Bununla
birlikte Gurvithc tarafından aşağıdaki tarif yapılmaktadır.
Bilgi sosyolojisi, "... sosyal çevredeki farklı tipler, bu tiplerin
farklı olarak vurgulanan formları, bilginin farklı sistemleri (bu
tiplerin hiyerarşileri), ve öte yandan global toplumlar, sosyal
sınıflar, belirli guruplaşmalar ve toplumsallaşmanın çeşitli tezahürleri
(mikro-sosyal elementler) arasında kurulan fonksiyonel ilişkilerin
incelenmesidir."[8]
Gurvithc, sosyal çevrede bilginin hiyerarşik bir tasnifini yaparak
aralarındaki ilişkinin incelenmesinin bilgi sosyolojisinin konusunu
teşkil ettiğini belirtmektedir. Sosyal çevre, kısmî, özellikle global
sosyal yapılar bu araştırmaların nüvesini teşkil etmektedir. Bu amaca
göre bilgi sosyolojisi şu detayları incelemelidir:
a) Bilgi tipleri arasındaki çeşitli hiyerarşileri incelemek (sosyal
kontrol, kültürel ürünler, sosyal uygulamalar vs..);
b) Değişik tür toplumlardaki bilgi ve ajanlarının rolleri;
c) Deyimlerin, iletişimlerin ve bilginin yayılmasının değişik türlerini
incelemek;
d) Bilginin çeşitli tiplerinin toplumlara (global toplum tiplerine,
sınıflara, kısmî guruplaşmalara) göre eğilimlerini (farklılaşma veya
bütünleşme yönünde) tespit etmek; bu, genetik bilgi sosyolojisinin
başlangıcı olabilir;
e) Sosyal çevre ve bilgi arasında, birbirleriyle olan ilişkileri
esnasında görülebilecek ayrışmaları tespit etmek.Sosyal çevre ve bilgi
arasında, birbirleriyle olan ilişkileri esnasında görülebilecek
ayrışmaları tespit etmek.[9]
Bilgi sosyolojisinin konusu hakkında daha uygun bir açıklama, bu konuda
yapılmış çalışmalardan bazı örnekler vermekle olacaktır.
Bunlardan ilki, bilginin üretilmesi ve dağıtılması hakkındadır; eğitim
ve bilgi sosyolojisi perspektifleriyle müzik eğitimi ve metotları
üzerinde yapılmıştır. Çalışma, esas itibariyle, bilginin yayılması
stratejileri ile ilgili dört temel soruya cevap aramak amacıyla teşekkül
ettirilmiştir. Birer bilgi yayma ajanı rolündeki eğitimciler, bu amaçla
kullandıkları metotları sadece bir bilgi dağıtım stratejisi olarak
almamakta, aktardıkları bilginin özünü ve muhtevasını da ifade
edebilecek bir metot formülasyonu edinmeye çalışmaktadırlar. Bu çaba
onları, metot ve muhteva konusunda yeni bilgi üretmeye sevk etmektedir.
Bu esnada göz önünde bulundurulmuş olan husus, elde edilen bilginin
günümüz öğrencisine uygun olup olmadığıdır. Araştırmada ayrıca, bilgi
üretme ve onu toplum hayatına mal etmede, bilinçli ve bilinçsiz karar
alma (decisionmaking) süreçlerinin tabiatlarının nasıl olduğu ve genel
olarak bilginin (bu örnekte müzik eğitiminin) "sosyal dağıtımının" nasıl
sağlandığı değerlendirilmiştir.[10] Görüldüğü gibi, bu örnekte bilgi
unsuru müzik eğitimi metotları olarak ele alınmış, ve bilginin sosyal
olarak yayılmasında ortaya çıkan hususların yine sosyal olarak
şekillendirilmesi izah edilmiştir.
Bilginin kaynakları konusunda bir çalışma da "yeni bilgi sosyolojisi
(the new Sociology of knowledge)" olarak adlandırılan bir eğitim teorisi
kullanılarak yapılmıştır. Çalışma, eğitimcinin toplumda ve bir eğitim
müessesesinde yaşaması ve çalışması için gerekli olan bilgiyi, türleri
ve fonksiyonları itibariyle nasıl edindiği, geliştirdiği, ve
kullandığını incelemektedir. Bulgular, toplum, okul, eğitimcilik
mesleği, şahsî biyografi, ve mesleki tecrübe olmak üzere, bilginin beş
temel kaynağı olduğunu göstermektedir. Mesleki uygulamalar misyonunu
şekillendirme ve belirlemede eğitimcinin okuldaki ve toplumdaki
kültürden algılamalarının (perceptions) esas rolü oynadığı
bulunmuştur.[11] Bu sonuç toplum tarafından üretilen bilginin gerek
fertleri gerekse organizasyonları şekillendiriciliğini işleyen bilgi
sosyolojisi teorisiyle de mutabıktır. Elbette ki organizasyonların
farklılıkları, değişik bilgi tabanına dayanmalarından ileri gelmektedir.
Bu bilgi sosyolojisinin esas aldığı noktalardan biridir. Farklılıkların
entelektüel kaynakları, bilgi sosyolojisi ve antropolojinin yeni önem
kazanmaya başlayan konuları arasındadır. Bu görüş, insanlığın tüm
birikimlerini, kültür ve bir sosyal kurum üyesi fertlerin mizaçları veya
özel durumlarıyla ilgili diğer faktörler tarafından etkilenen serbest
iştirakler olarak görür.[12]
Yukarıdaki sürecin tersi, yani insanların kültür yapılarını üreten
düşünce ve ideolojik dinamikler de, birer bilgi sosyolojisi
konusudurlar. Bunlardan sınıf, cinsiyet ve ırk dinamikleri okul bilgisi
sosyolojisi sahasında ele alınmaktadır.[13] Eğitim, toplumsal olarak
üretilmiş bir müessese olarak sosyal değerleri, muhtelif dinamiklerin
etkileriyle değiştirerek ve geliştirerek, veya yeni sosyal değerler
üreterek topluma geri yansıtmaktadır. Böylece toplum kendini
yenileyebilmekte ve kültür üretimi sürdürülebilmektedir.[14]
İnsanın entelektüel ürünleri soyut plânda kalmamakta, maddi sahalarda
tezahür etmektedir. Dolayısıyla bilgi sosyolojisi, maddi unsurları ve
bunların arkasındaki düşünce sistemlerini de konu edinmektedir.
Buna örnek bir çalışma da, mimarî sahada, çevrenin fizikî formlarının
meydana getirilmesindeki bilim ve sanat metotlarının koordinesinin
geliştirilerek düzenleme ve potansiyel problemlerin giderilmesi
hususunda yapılmıştır.[15] Araştırma, çevre çalışmalarında sanat
felsefeleriyle bilimin birbirinden ayrı olduğunu ve bu kopukluğun
kaldırılabilmesi için yeni bir teorik sentez oluşturulması gerektiğini
öne sürmektedir.[16] Bu düşüncelerin ışığında bilgi sosyolojisi,
insan-insan ve insan-çevre ilişkisinde, birbirinden kopuk sanat, sanat
felsefeleri, bilim ve çevre formlarını izah edecek ve
bütünleştirebilecek bir yaklaşım olmaktadır. Görüldüğü gibi burada
işlenen konu esasen entelektüel ürünler arasındaki farklılıkların ortaya
çıkarılması, bunlardan doğan hataların ve eksikliklerin giderilmesidir.
Sonuç itibariyle yukarıdaki tartışmaları şöyle özetleyebiliriz: Bilgi
sosyolojisinin konusu toplumda üretilen -sosyal olarak şekillenmiş-
bilgi ile sosyal yapı arasındaki ilişkidir. Bu dalda ele alınacak
herhangi bir konunun başlıca üç ana şartı sağlaması gerekir: (1)
Konuların, objektif olması; (2) Ontolojik (yaratılış ilmi) veya
sınanamayan metafizik olmaması; (3) Sosyal yapının ürettiği veya bunu
etkileyen bir konu olması gerekmektedir.[17] Bilgi Sosyolojisinin
sınırları çok kesin olmadığından, ilgilendiği konular sosyal psikoloji,
bilim, din, sanat, sosyolojileri gibi bazı branşları kapsar veya
çakışır.[18]
Bilgi sosyolojisinin konusu ile ilgili son yaklaşım, bu çalışmanın amacı
ile ilgilidir. Bu, bilgi sosyolojisinde kimlik konusudur. Kimlik, pek
çok disiplin tarafından değişik şekillerde ele alınmaktadır. Kimliği
gerek ferdî gerekse toplumsal bir düşünce sistemi olarak ele alırsak[19]
bu konu doğrudan bilgi sosyolojisi sahasına girmiş olur. Sosyal yapı
içinde fert, kim olduğunu düşünmekte ve niçin belli bir tarzda hareket
sergilemektedir? Gerek ferdî gerekse toplumsal düşünce sistemi olarak
kimlik, sosyo-kültürel çevre tarafından yaratılmaktadır.[20]
Dipnotlar
[1] Kavramın ihdas edilişi hakkındaki kaynaklar: [ 1) W. Jerusalem, Die
Soziologie des Erkennes (The Sociology of Perception), reprinted in
Gedanken und Denker. Gesammelte. Aufsätze. Neues Folge, 2nd edn., Vienna
& Leipzig: W. Braumuller, 1925.; 2) E. Durkheim, Année Sociologique, Les
Cconditions Sociologiques de la Connaissance, cf. vol. XI, Paris, Felix
Alcan, 1910, s.41.; 3) M. Scheler, Versuche zu einer Soziologie des
Wissen, Ungsinstitute für Socialwissenchaften, 1924.; 4) M. Scheler, Die
Wissensformen und die Gesellschaft, Der Neue Geist Verlag, Leipzig,
1926.]
[2] William Outhwaite ve Tom Bottomore (ed.), Advisory Editors E.
Gellner, R. Nisbet, A. Touraine, The Blackwell Dictionary of
Twentieth-Century Social Thought, Basil Blackwell, Cambridge, 1993, s.
638.
[3] Robert K. Merton, The Sociology of Science: Theoretical and Emprical
Investigations, Edited and with an introduction by Norman W. Storer, The
University of Chicago Press, Chicago, 1973, s. 7.
[4] K. Mannheim, Ideology and Utopia, Kegan Paul, London, 1952, s.
237-60. zikreden: (Werner Stark, "Sociology of Knowledge" maddesi, A
Dictionary of The Social Sciences, Julius Gould and William L. Kolb
(Ed.by.), The Free Press, New York, 1964, s. 679.)
[5] E. Doyle McCarthy, "Introduction to the Transaction Edition", s.
ix-x, (Werner Stark, The Sociology of Knowledge: Toward a Deeper
Understanding of the History of Ideas, With a new introduction by E.
Doyle McCarthy, Transaction Publishers, New Brunswick, 1991.) kitabında.
[6] David Jary ve Julia Jary, " Sociology of Knowledge" maddesi, The
Harper Collins Dictionary of Sociology, Series Editor, Eugene Ehrlich,
Harper Perennial, New York, 1991, s. 477.
[7] H. Becker ve H. O. Dahlke, "Max Scheler's Sociology of Knowledge",
Philosophy and Phenomenological Research, vol.II, 1941-2, s. 310.
[8] G. Gurvitch, The Social Frameworks of Knowledge. M. ve K. Thompson
(trans. by), Harper & Row Publishers, N. Y., 1971, s. 16-7.
[9] G. Gurvitch, The Social Frameworks of Knowledge. M. ve K. Thompson
(trans. by), Harper & Row Publishers, N. Y., 1971, s. 17.
[10] Brian A., Roberts, Sociological Reflections on Methods in School
Music, Canadian Music Educators Association, Toronto (Ontario), 1991. s.
1-6.
[11] Paul G., Schempp, From the Outside In and Back Again: A Sociological
Analysis of the Acquisition, Evaluation, and Utilization of a Teacher's
Occupational Knowledge.; Paper presented at the Annual Meeting of the
American Educational Research Association (San Francisco, CA, March
27-31, 1989). s.1-12.
[12] D. Hossler ve diğerleri, An Investigation of the Knowledge Claims
Supporting Goal Based Planning and Organizational Culture as Keys to
Excellence in Educational Organizations., Study supported by the Profitt
Fund, School of Education, Indiana University, Bloomington. 1988, s. 79.
[13] Michael W. Apple ve Lois Weis, "Seeing Education Relationally: The
Stratification of Culture and People in the Sociology of School
Knowledge.", Journal of Education; v168, n1, 1986, s.7-34
[14] B. Peck, "Bringing Europe into the curriculum" Phi Delta Kappan. v.
74, Sept. 1992, s. 91-2.
[15] Asghar Talaye Minai, Art, Science and Architecture: Architecture as
a Dynamic Process of Structuring Matter-Energy in the Spatio-Temporal
World., Document, University of Michigan Microfilms, Ann Arbor, 1969, s
450.
[16] Asghar Talaye Minai, Art, Science and Architecture: Architecture as
a Dynamic Process of Structuring Matter-Energy in the Spatio-Temporal
World., Document, University of Michigan Microfilms, Ann Arbor, 1969, s
1-14.
[17] Werner Stark, "Sociology of Knowledge" maddesi, A Dictionary of The
Social Sciences, Julius Gould and William L. Kolb (Ed.by.), The Free
Press, New York, 1964, s. 680.
[18] D. Jary ve J. Jary, " Sociology of Knowledge" maddesi, The Harper
Collins Dictionary of Sociology, Series Editor, Eugene Ehrlich, Harper
Perennial, New York, 1991, s. 476.
[19] W. J. H. Sprott, Science and Social Action, Watts, London, 1954,
s.141.
[20] James E. Curtis ve John W. Petras, (Ed. by), "Introduction", The
Sociology of Knowledge: A Reader, Preager Publishers, London, 1970, s.
25.
<
Sosyoloji Dizinine Geri Git
> Bu sayfaya ilişkin etiketler:
Bilgi
sosyolojisi,
bilgi sosyolojisi nedir,
bilgi sosyolojisi ne
demektir, bilgi sosyolojisi tanımı nedir,
bilgi sosyolojisi ne
anlama gelir,
bilgi sosyolojisi ne demektir,
bilgi sosyolojisi
nedir, bilgi sosyolojisi nedir,
bilgi sosyolojisi ne demektir,
bilgi sosyolojisi hakkında,
bilgi sosyolojisi hakkında bilgi,
bilgi sosyolojisi nedir |
|
