|
Archimedes (Arşimet) Kimdir?
(M.Ö. 287, Sicilya - M.Ö. 312, Sicilya)
Yunan matematikçi, fizikçi, astronom, filozof ve mühendis. Bir hamamda
yıkanırken bulduğu iddia edilen suyun kaldırma kuvveti bilime en çok
bilinen katkısıdır.Ancak pek çok matematik tarihçisine göre integral
hesabın kaynağı da Archimedes'tir.
Roma generali Marcellus, Sirakuza'yı kuşattığında, Archimedes mühendisin
yapmış olduğu silahlar nedeniyle şehri almakta çok zorlanmıştı. Bunların
çoğu mekanik düzeneklerdi ve bazı bilimsel kurallardan ilham alınarak
tasarlanmıştı. Örneğin, makaralar yardımıyla çok ağır taşlar burçlara
kadar çıkarılıyor ve mancınıklarla çok uzaklara fırlatılıyordu. Hatta
Archimedes'in aynalar kullanmak suretiyle Roma donanmasını yaktığı da
rivayet edilmektedir. Ancak bütün bunlara karşın M.Ö. 212 yılında
Romalılar Sirakuza'yı zapt ettiler ve şehrin diğer ileri gelenleriyle
birlikte Arşimet'i de öldürdüler.
Söylentilere göre; "bu sırada Archimedes kum üzerine çizdiği çemberlerle
hesaplar yapmaktadır. Elinde boynuna vurulmak üzere kaldırılan bir
kılıçla yaklaşan romalı askere aldırmaz bile. Başını hesaplarından
kaldırmadan "çemberlerime dokunma" der. Arşimedin kesik başı çemberlerin
arasına düşer."
Archimedes hem bir fizikçi, hem bir matematikçi, hem de bir filozoftur.
Gençliğinde bir süre İskenderiye'de bulunmuş, burada Eratosthenes ile
arkadaş olmuş ve daha sonra da onunla mektuplaşmıştır. Archimedes'in
mekanik alanında yapmış olduğu buluşlar arasında bileşik makaralar,
sonsuz vidalar, hidrolik vidalar ve yakan aynalar sayılabilir. Bunlara
ilişkin eserler vermemiş, ancak matematiğin geometri alanına, fiziğin
statik ve hidrostatik alanlarına önemli katkılarda bulunan pek çok eser
bırakmıştır.
Geometriye yapmış olduğu en önemli katkılardan birisi, bir kürenin
yüzölçümünün 4πr2 ve hacminin ise 4/3 πr3 eşit olduğunu kanıtlamasıdır.
Bir dairenin alanının, tabanı bu dairenin çevresine ve yüksekliği ise
yarıçapına eşit bir üçgenin alanına eşit olduğunu kanıtlayarak pi'nin
değerinin 3 +l/7 ve 3 +10/71 arasında bulunduğunu göstermiştir.
Archimedes'in en parlak matematik başarılarından biri de, eğri
yüzeylerin alanlarını bulmak için bazı yöntemler geliştirmesidir. Bir
parabol kesmesini dörtgenleştirirken sonsuz küçükler hesabına
yaklaşmıştır. Sonsuz küçükler hesabı, bir alana tasavvur edilebilecek en
küçük parçadan daha da küçük bir parçayı matematiksel olarak
ekleyebilmektir. Bu hesabın çok büyük bir tarihi değeri vardır. Sonradan
modern matematiğin gelişmesinin temelini oluşturmuş, Newton ve
Leibniz'in bulduğu diferansiyel ve entegral hesap için iyi bir temel
oluşturmuştur.
Archimedes Parabolün Dörtgenleştirilmesi adlı kitabında, tüketme metodu
ile bir parabol kesmesinin alanının, aynı tabana ve yüksekliğe sahip bir
üçgenin alanının 4/3'üne eşit olduğunu ispatlamıştır.
İlk defa denge prensiplerini ortaya koyan bilim adamı da Archimedes'dir.
Bu prensiplerden bazıları şunlardır:
- Eşit kollara asılmış eşit ağırlıklar dengede kalır.
- Eşit olmayan ağırlıklar eşit olmayan kollarda aşağıdaki koşul
sağlandığında dengede kalırlar: f1 · a = f2 · b
Bu çalışmalarına dayanarak söylediği "Bana bir dayanak noktası verin
Dünya'yı yerinden oynatayım." sözü yüzyıllardan beri dillerden
düşmemiştir.
Archimedes, kendi adıyla tanınan sıvıların dengesi kanununu da
bulmuştur. Söylendiğine göre, bir gün Kral II Hieron yaptırmış olduğu
altın tacın içine kuyumcunun gümüş karıştırdığından kuşkulanmış ve bu
sorunun çözümünü Archimedes'e havale etmiş. Bir hayli düşünmüş olmasına
rağmen sorunu bir türlü çözemeyen Archimedes, yıkanmak için bir hamama
gittiğinde, hamam havuzunun içindeyken ağırlığının azaldığını hissetmiş
ve "Buldum, buldum" diyerek hamamdan fırlamış.Archimedes'in bulduğu şey;
su içine daldırılan bir cismin taşırdığı suyun ağırlığı kadar ağırlığını
kaybetmesi ve taç için verilen altının taşırdığı su ile tacın taşırdığı
su mukayese edilerek sorunun çözülebilmesi idi.
Archimedes'in araştırmalarından önce, tahtanın yüzdüğü ama demirin
battığı biliniyordu; ancak bunun nedeni açıklanamıyordu. Archimedes'in
bu kanunu doğada tesadüflere yer olmadığını, her zaman aynı koşullarda
aynı sonuçlara ulaşılacağını göstermiştir. Archimedes, 23 yüzyıl önce,
modern bilimsel yöntem anlayışına çok yakın bir anlayışla, bugün de
geçerli olan statik ve hidrostatik kanunlarını bulmuş ve bu katkılarıyla
bilim tarihinin en büyük üç kahramanından biri olmaya hak kazanmıştır.
Sirakuza Savunması
M.Ö. 216 yılında Archimedes 70 yaşını aşmış, akrabalarından biri olduğu
söylenen Sirakuza kıralı Hieron ölmüştü. İkinci Bhon Savaşı sonunda da
şehir yenilgiye uğramış, Kartaca'lılarla birleşmeyi kabul etmişti. Bunun
üzerine Romalılar, ünlü konsüllerinden biri olan Claudius Marcellus'u
bir orduyla Sirakuza'ya gönderdiler.
Yaşlı Archimedes, hiçbir zaman katılmadığı siyaset alanından uzakta
kendini çalışmalarına vermiş, sessiz ve sakin bir hayat sürüyordu. Ama
onun hikmet ve zekâsına hayranlık duyan hemşehrileri şehri savunması
için kendisinden yardım dilediler. Archimedes, bu çağrıyı adeta
istemeyerek kabul etti.
Romalılar, onun bir mucit ve mühendis olarak yaratıcı kabiliyetini
öğrenmekte gecikmediler. Bir gün, kıyıdaki şehir surlarına kadar sokulan
bir Roma savaş gemisi birdenbire dev gibi korkunç bir kerpetenle
karşılaştı. Duvarların arkasından çıkan bu alet gemiyi pruvasından
yakaladığı gibi çeneleri arasında kıstırarak parçaladı. Kaldıraç kolları
ve dönel kasnaklar yardımıyla işleyen bu aletin çalışma prensipleri
Archimedes tarafından ortaya konulmuştu. Böylece bir kaldıraç
mekanizması ilk defa olarak gerçekleştiriliyordu.
Bu arada surların arkasına yerleştirilen dev mancınıklar, düşmanın
üzerine ağır oklar ve taş yağdırıyordu. Güvertesi ve bordası delik deşik
olan gemilerin direkleri parçalanıyor, gemidekilerin üzerine düşüyor,
düşman ağır kayıplar veriyordu.
Archimedes'in Güneş ışınlarını büyük bir ayna aracılığıyla düşman
üzerine yansıtıp gemileri ateşe verdiği de söylenir. Ama inanılması
oldukça güç olan bu hikaye, belki de bir efsaneden başka bir şey
değildir.
Bununla birlikte Archimedes'in icat ettiği makineler, Romalıların
gözlerini o derece yıldırmıştı ki surların üzerinde bir ip ya da değnek
gördükleri zaman gene onun bir makinesi sanarak bağırıp kaçışıyorlardı.
Claudius Marcellus, ister istemez hayranlık duyduğu bu düşmanıyla kendi
mühendislerinin başa çıkamayacağını anladı. "Bu matematik devi ile neden
savaşalım ? Bizimle alay eder gibi kıyıda oturup donanmamızı yok ediyor
!" diyerek Sirakuza'yı tam bir ablukaya aldı.Çok ünlü bir insan
olmuştur.
Arşimet'ten Seçme Sözler
- Eureka!; Buldum!
- Bana bir dayanak noktası verin Dünya'yı yerinden oynatayım.
- Noli turbare cirkulos meosi; (Lütfen dairelerimi bozmayın.) Son
sözüdür
Ayrıca Lütfen Bakınız:
Arşimet Prensibi Nedir?
|
